Şarj Entegresi Arızasının Belirtileri Nelerdir?

[TealAgate]

Şarj entegrasyonu, modern elektronik cihazların enerji yönetiminde kritik bir rol oynar. Özellikle akıllı telefonlardan elektrikli araçlara kadar geniş bir yelpazede kullanılan bu sistemler, cihazın pilini güvenli, hızlı ve verimli bir şekilde şarj etmeyi sağlar. Ancak, bu entegrasyon sürecinde çeşitli arızalar ortaya çıkabilir; bu arızalar cihaz performansını düşürür, güvenlik riskleri yaratır ve kullanıcı deneyimini olumsuz etkiler. Şarj entegrasyonu arızalarını erken tanımak ve doğru müdahaleyi yapmak, hem donanım ömrünü uzatır hem de kullanıcı memnuniyetini artırır.

Şarj entegrasyonunun temel kavramları ve tarihçesi, bu alandaki gelişmeleri ve güncel uygulamaları anlamak için önemlidir. İlk bileşik şarj devreleri 1970’lerin sonlarında ortaya çıkarken, o zamandan bu yana teknolojideki ilerlemeler sayesinde entegrasyon çözümleri daha kompakt, hızlı ve güvenli hale geldi. Günümüzde, hassas analog-çiftli devreler, dijital kontrol mimarileri ve akıllı protokoller sayesinde şarj entegrasyonu arızalarının tespiti ve önlenmesi için gelişmiş araçlar kullanılmaktadır. Bu makale, şarj entegrasyonu arızalarının belirtilerini derinlemesine inceleyerek, uzman görüşlerini ve pratik önerileri sunacak.

Şarj entegrasyonu arızaları, sadece teknik bir sorun değil, aynı zamanda kullanıcı güvenliği ve memnuniyeti açısından da kritik bir konudur. Bu nedenle, arızaların erken tespiti, doğru tanı ve etkili müdahale yöntemlerini bilmek, hem üreticiler hem de son kullanıcılar için büyük fayda sağlar. Aşağıdaki bölümlerde, şarj entegrasyonu arızalarının temel kavramları, detaylı alt başlıklar, uzman önerileri ve sıkça sorulan sorular ele alınacaktır.

Temel Kavramlar ve Tanım​

Şarj entegrasyonu, bir cihazın bataryasını şarj etmek için kullanılan tüm elektronik devre, bileşen ve yazılım parçalarının birleştirilmesi sürecidir. Bu süreç, enerji kaynağı ile bataryanın şarj kapasiteleri arasında güvenli ve verimli bir bağlantı kurmayı hedefler. Entegre şarj devreleri, şarj akımını, gerilimini, sıcaklık seviyelerini ve batarya durumu gibi parametreleri izleyerek otomatik olarak şarj işlemini yönetir. Şarj entegrasyonu arızaları, bu parametrelerin yanlış ölçülmesi, kontrol devrelerinin hatalı çalışması veya fiziksel hasar nedeniyle ortaya çıkar.

Şarj entegrasyonunun temel bileşenleri arasında şunlar bulunur: şarj kontrol IC’leri, MOSFET veya IGBT anahtar devreleri, gerilim regülatörleri, sıcaklık sensörleri ve iletişim protokolleri yer alır. Bu bileşenler, bataryanın güvenli bir şekilde şarj edilmesini sağlamak için hassas bir denge içinde çalışır. Örneğin, şarj akımını sınırlayan bir MOSFET’in hatalı çalışması, aşırı akım nedeniyle bataryanın yanmasına yol açabilir. Bu nedenle, her bileşenin doğru çalışması kritik bir önem taşır.

Şarj entegrasyonu arızaları, genellikle üç ana kategoriye ayrılır: devre hataları, iletişim hataları ve çevresel faktörlerden kaynaklanan hatalar. Devre hataları, bileşenlerin fiziksel ya da lojik bozulması sonucu ortaya çıkar; iletişim hataları, şarj kontrol cihazı ile batarya arasındaki veri alışverişindeki bozukluklardan kaynaklanır; çevresel faktörler ise sıcaklık, nem ve elektromanyetik girişimler gibi dış etkenlerle ilişkilidir. Bu hataların belirtileri ve etkileri, cihazın şarj süresi, sıcaklık artışı ve güvenlik riskleri üzerinde belirgin bir şekilde görülür.

Şarj Entegrasyonunun Mimari Yapısı​

Şarj entegrasyonunun mimari yapısı, genellikle üç katmanlı bir model olarak tasarlanır: enerji giriş katmanı, kontrol katmanı ve batarya yönetim katmanı. Enerji giriş katmanı, şarj cihazının aldığı AC ya da DC gücü uygun bir formata dönüştürür. Kontrol katmanı, şarj akımını ve gerilimini belirleyen algoritmaları içerir ve MOSFET gibi anahtar devreleri yönetir. Batarya yönetim katmanı ise bataryanın durumunu izler, sıcaklık, şarj durumu ve kapasite gibi bilgileri toplar.

Bu katmanlar arasındaki etkileşim, veri iletişim protokolleri üzerinden gerçekleşir. Örneğin, USB Power Delivery (USB‑PD) protokolü, şarj cihazı ile batarya arasında yüksek voltaj ve akım bilgilerini dinamik olarak değiştirir. Bu protokol, cihazın şarj seviyesine göre güvenli bir şarj akımı sağlamayı mümkün kılar. Aynı zamanda, şarj kontrol IC’leri bu protokolleri yorumlayarak gerçek zamanlı ayarlamalar yapar.

Mimari tasarımda dikkate alınması gereken bir diğer önemli nokta, güvenlik önlemlerinin yerleştirilmesidir. Şarj devresinde kullanılan MOSFET’lerin güvenlik kapasiteleri, aşırı akım koruması ve kısa devre koruması önlemleri, sistemin güvenliğini artırır. Ayrıca, sistemin sıcaklık yönetimi için entegre termistörler ve PWM (Pulse‑Width Modulation) kontrolü, bataryanın aşırı ısınmasını önler.

Entegre Şarj Devreleri ve Bileşenleri​

Şarj devreleri, girişteki AC veya DC gücü bataryanın güvenli bir şekilde şarj edilebilecek bir gerilim ve akıma dönüştürür. Bu devrelerde kullanılan ana bileşenler arasında, AC-DC dönüştürücüler, DC-DC dönüştürücüler, MOSF

Entegre Şarj Devreleri ve Bileşenleri​

Şarj devreleri, girişteki AC veya DC gücü bataryanın güvenli bir şekilde şarj edilebilecek bir gerilim ve akıma dönüştürür. Bu devrelerde kullanılan ana bileşenler arasında, AC‑DC dönüştürücüler, DC‑DC dönüştürücüler, MOSFET’ler, IGBT’ler, dirençler, kapasitörler ve sıcaklık sensörleri bulunur. AC‑DC dönüştürücü, tek fazlı evsel akımı 12 V DC’ye indirgerken, DC‑DC dönüştürücü bu düşük gerilimi bataryanın ihtiyacı olan 4 V‑5 V aralığına yükseltir. MOSFET’ler, şarj akımını kontrol eden anahtar devreleri olarak görev yapar; IGBT’ler ise yüksek akımlı uygulamalarda kullanılır. Dirençler, akım sınırlayıcı olarak, kapasitörler ise gerilim dalgalanmalarını yumuşatarak şarj devresinin stabilitesini korur. Termistör sensörleri, batarya sıcaklığını izleyerek aşırı ısınmayı önler ve şarj kontrol IC’leri bu bilgiyi gerçek zamanlı olarak değerlendirir.

Şarj kontrol IC’leri, bataryanın kimyasal tipi (Li‑Ion, Li‑Polymer, NiMH vb.), şarj kapasitesi, sıcaklık ve gerilim profili gibi parametreleri dikkate alır. Bu IC’ler, şarj akımını kademelere ayırarak (fast charge, trickle charge) bataryanın ömrünü uzatır. Ayrıca, şarj sırasında oluşan kimyasal reaksiyonlardan kaynaklanan hafif voltaj yükselmelerini (overvoltage) önlemek için derinlikli koruma devreleri eklenir. USB Power Delivery (USB‑PD) gibi iletişim protokolleri, şarj kontrol IC’lerinin batarya ile doğrudan veri alışverişi yapmasını sağlar; bu sayede cihaz, bataryanın tam şarj kapasitelerine göre dinamik olarak akımı ayarlar.

Şarj devrelerinin güvenlik katmanları, kısa devre koruması, aşırı akım koruması, aşırı gerilim koruması ve sıcaklık alarmı içerir. Bu önlemler, bataryanın entegre koruma devresi (BMS) ile senkronize çalışır. BMS, hücre dengeleme, kimyasal dengesizlik tespiti ve şarj limitleri yönetimi yaparak bataryanın uzun ömürlü ve güvenli kalmasını sağlar. Entegre şarj devreleri, bu bütün bileşenleri tek bir şerit kart üzerinde paketleyerek üretim maliyetini düşürürken, aynı zamanda enerji verimliliğini artırır.

Şarj Entegrasyonunda Yaygın Arızalar​

Şarj entegrasyonunda en sık görülen arızalar, şarj devresindeki bileşenlerin fiziksel hasarı, sinyal hatası ve iletişim protokolü uyumsuzluğundan kaynaklanır. MOSFET’lerin aşırı ısınması veya yanık izleri, devrenin akımı kontrol edememesine yol açar. IGBT’lerdeki kapasitör bozukluğu, yüksek akım süresince gerilim düşüşüne sebep olur ve batarya şarjını keser. Ayrıca, termistör sensörlerinde yaşanan kalibrasyon hataları sıcaklık okumasını yanıltır, bu da bataryanın aşırı ısınmasına neden olur.

İletişim hataları, özellikle USB‑PD gibi yüksek hızlı protokollerde, veri paketlerinin bozulması sonucu şarj kontrol IC’sinin yanlış akım değerleri almasına yol açar. Bu durum, bataryanın aşırı şarj edilmesine veya tam kapasiteye ulaşmadan şarjın durmasına sebep olur. Entegre şarj devrelerinde kullanılan direnç ve kapasitörlerde yaşanan gerilim dalgalanmaları, şarj sürecinde stabiliteyi bozarak batarya hücreleri arasında dengesiz şarj dağılımına yol açar.

Ayrıca, çevresel faktörler de arızaların temel kaynağıdır. Yüksek nem, toz ve kir, devre kartındaki bağlantıların oksitlenmesine veya kısa devreye sebep olur. Sıcaklık dalgalanmaları, MOSFET’lerin ve IGBT’lerin transfer fonksiyonlarını değiştirir; bu da şarj akımının beklenmedik şekilde değişmesine yol açar. Son olarak, üretim hataları nedeniyle oluşan hatalı PCB soldering, bağlantı noktalarında zayıf temas yaratır ve şarj sürecinde rastgele arızalara neden olur.

Arıza Belirtileri ve Tanı Yöntemleri​

Şarj entegrasyonunda arızaların en erken belirtileri, şarj süresinin uzaması, bataryanın normalden daha hızlı ısınması ve şarj çubuğunun ani kapanmasıdır. Bu belirtiler, şarj devresinde akım sınırlama devrelerinin aktif olduğu durumlarda ortaya çıkar. Renkli LED göstergeler, şarj akımının düşük olduğu veya şarj hatası olduğu anlamına gelen kırmızı ışıklarla yanabilir. Ayrıca, şarj cihazı ile batarya arasındaki veri iletişimi sırasında hata kodları (0xFF, 0xFE) gönderilebilir.

Tanı için ilk adım, şarj cihazının veri portunu (USB‑PD, PPS, vb.) ve bataryanın şarj yönetim IC’sini izlemek için multimetre veya oscilloscope kullanmaktır. Gerilim, akım ve sıcaklık değerleri, üretici tarafından belirlenen sınırlarla karşılaştırılmalıdır. Örneğin, Li‑Ion batarya için 4.2 V maksimum şarj gerilimi ve 0.5 A maksimum akım sınırı göz önünde bulundurulmalıdır. Şarj kontrol IC’sinin hata kodları veya CAN bus üzerinden gönderilen alarm mesajları, arızanın kaynağını belirlemede kritik rol oynar.

Eğer şarj cihazının fiziksel bağlantıları düzgün görünse de şarj süresi uzuyorsa, şarj devresinde kullanılan MOSFET veya IGBT’te bir bölgesel aşırı ısınma olabilir. Termal görüntüleme veya termistör ölçümü ile sıcaklık dağılımı incelenir. Ayrıca, şarj devresindeki direnç değerlerini multimetre ile ölçerek, beklenenden yüksek veya düşük direnç değerleri var mı kontrol edilir. Bu tür hatalar, devre tasarımındaki hatalı komponent seçimi veya üretim hatasından kaynaklanır.

Şarj Entegrasyonunda Güvenlik Riskleri​

Şarj entegrasyonunda en büyük güvenlik riski, bataryanın aşırı şarj edilmesi veya aşırı ısınmasıdır. Bu durum, hücrelerin termal kaçışa (thermal runaway) yol açarak yangın veya patlama riskini artırır. MOSFET’lerin yanık izleri veya IGBT’lerdeki kapasitör bozukluğu, şarj akımının kontrolsüz yükselmesine sebep olur. Ayrıca, şarj devresinde kullanılan termistör sensörlerinin hatalı okuması, bataryanın sıcaklığını yanlış raporlar ve aşırı ısınma durumunu fark etmez.

Başka bir risk, kablo ve bağlantıların düşük kalite veya hatalı soldering nedeniyle oluşan kısa devrelerdir. Bu durum, şarj akımının aniden artmasına ve bataryanın zarar görmesine yol açar. Yüksek akım şarj cihazları, özellikle evsel tesisatta uygun sigortalar ve devre koruma devreleri olmadan kullanıldığında, tesisatın aşırı yüklenmesine ve elektrik yangınlarına sebep olabilir. Ayrıca, şarj cihazının üreticinin garantisini geçersiz kılacak şekilde modifiye edilmesi, cihazın güvenlik standartlarından uzaklaşmasına sebep olur.

Bu riskleri azaltmak için, şarj entegrasyonunda kullanılan bileşenlerin UL, CE, IEC 62196 gibi standartlara uygun olması zorunludur. Şarj devresi, aşırı akım koruması, kısa devre koruması, aşırı gerilim koruması ve sıcaklık alarmı içermeli, ayrıca batarya yönetim sisteminin (BMS) şarj işlemini tamamen yönlendirmesi gerekir. Kullanıcıların, şarj cihazını üretici talimatına uygun şekilde bağlamaları, uygun kablo kalınlığını kullanmaları ve şarj cihazını aşırı ısıdan uzak tutmaları gerekmektedir.

Şarj Entegrasyonunda Performans Sorunları​

Performans sorunları, şarj hızının yavaşlaması, bataryanın kapasite kaybı ve şarj sürecinde sürekli sıcaklık artışı şeklinde ortaya çıkar. Şarj devresindeki MOSFET ve IGBT’lerin transfer fonksiyonlarındaki düşüş, düşük verimlilikle sonuçlanır ve akımın büyük kısmı ısı olarak harcanır. Bu durum, bataryanın şarj süresini uzatır ve enerji verimliliğini düşürür. Aynı zamanda, şarj devresindeki direnç ve kapasitör değerlerinde meydana gelen değişiklikler, gerilim düşüşüne ve şarj akımının dalgalanmasına sebep olur.

Bir diğer performans sorunu, batarya hücreleri arasındaki dengesiz şarj dağılımıdır. BMS, hücre dengeleme algoritmalarını kullanarak bataryanın tüm hücrelerinin aynı seviyede şarj olmasını sağlar. Ancak, şarj devresinde yaşanan sinyal kaybı veya iletişim hatası, dengeleme algoritmasının yanlış çalışmasına yol açar. Bu da bazı hücrelerin aşırı şarj edilmesine ve diğerlerinin yetersiz şarj olmasına sebep olur, sonuçta bataryanın toplam kapasitesi azalır.

Performans sorunlarını tespit etmek için, şarj sürecinde batarya gerilimi, akımı ve sıcaklığı gerçek zamanlı izlenmelidir. Batarya verimliliği, gerilim çarpı akım oranı (Watt) ile hesaplanır. 80 %’den düşük bir verimlilik, devrede ciddi bir hasar olduğunu gösterir. Şarj sürecinde sıcaklık 40 °C’nin üzerine çıkarsa, şarj devresi otomatik olarak akımı düşürmeli ve BMS’e hata mesajı göndermelidir. Bu tür önlemler, bataryanın ömrünü uzatır ve performansı artırır.

Şarj Entegrasyonunda Yedekleme ve Kurtarma​

Şarj entegrasyonunda sistem hatası meydana geldiğinde, hızlı ve güvenli bir kurtarma süreci gereklidir. Öncelikle, şarj cihazının veri hatlarını izleyen bir hata izleme modülü olmalıdır. Bu modül, hatalı şarj akımı, gerilimi veya sıcaklık değerleri tespit edildiğinde, şarj devresini otomatik olarak kapanıtır. Daha sonra, sistem BMS’e hata kodu gönderir ve kullanıcıya uyarı mesajı gösterir.

Yedekleme mekanizması, şarj kontrol IC’sinin firmware’inin güvenli bir yedek sürümünü saklamalıdır. Yazılım hatası durumunda, devre otomatik olarak yedek firmware’e geçer ve şarj işlemini sorunsuz bir şekilde sürdürür. Aynı zamanda, şarj devresinde kullanılan MOSFET ve IGBT’lerin fan‑out (çoklu çıkışlı) tasarımı, tek bir bileşenin arızalanması durumunda sistemin kapanmasını önler. Böylece, şarj devresi, tek bir hatadan dolayı tamamen çalışmaz hale gelmez.

BMS, batarya hücrelerinin kimyasal durumunu sürekli izler. Eğer bir hücre aşırı gerilim veya sıcaklık gösterirse, BMS şarj devresini kapatır ve bataryayı izole eder. Bu süreç, bataryanın ömrünü korur ve güvenli bir şekilde şarj edilmesini sağlar. Ayrıca, şarj cihazının kendine has “emergency shutdown” (acil durdurma) butonu bulunmalı ve bu buton, yüksek akım anında hemen devreyi kapatmalıdır.

Uzman Önerileri ve İpuçları​

1. Şarj cihazının üretici belgelerini inceleyin ve cihazın şarj kapasitesi ile batarya kapasitesinin uyumlu olduğundan emin olun.
2. Şarj devresinde kullanılan MOSFET’lerin datasheet’inde belirtilen maksimum sürtünme gerilimini aşmayın.
3. Şarj cihazı ve batarya arasındaki kablo kalınlığını, maksimum akım değerine göre seçin; 1.5 mm² kablo, 10 A akım için uygundur.
4. Küçük termistörler (NTC) yerine, 0.1 Ω’luk düşük değerde direnç kullanan termal sensörler tercih edin; bu, sıcaklık ölçümünü daha hassas yapar.
5. Şarj devresinde 3 kΩ’luk yük direncini ekleyerek, şarj akımının ani yükselmelerini dondurabilirsiniz.
6. USB‑PD protokolü kullanıyorsanız, veri hatlarını 480 Mbps hızda tutun; düşük hızda veri kaybı şarj hatasına yol açar.
7. Şarj devresinde kısa devre koruması olarak PTC (Positive Temperature Coefficient) direnç ekleyin; bu, akımın ani yükselmesini önler.
8. BMS’in hücre dengeleme algoritmasını 0.05 V tolerans içinde tutun; bu, tüm hücrelerin eşit şarj olmasını sağlar.
9. Şarj cihazını, bataryanın bulunduğu ortamın sıcaklık aralığına (0 °C – 45 °C) uygun olarak konumlandırın; aşırı sıcaklıkta şarj devresi sıcaklık alarmını tetikler.
10. Her 6 ayda bir şarj devresinin PCB’lerini ve bağlantılarını inceleyin; toz ve nem birikmesi, bağlantıların oksitlenmesine yol açar.
11. Şarj kontrol IC’sinin firmware’ini, üretici güncellemelerini düzenli olarak kontrol edin ve güncel sürümü yükleyin.
12. Şarj cihazında kullanılan kablo ve konektörlerin, standart güvenlik sertifikalarına (UL, CE, IEC) sahip olduğundan emin olun.
13. Şarj sırasında, bataryanın sıcaklık ve gerilim değerlerini izleyen bir izleme sistemi kurun; 40 °C üzeri sıcaklıkta otomatik olarak şarj akımını düşürün.
14. Şarj devresinde, MOSFET’in sürtünme gerilimini 50 % altında tutarak ısı üretimini minimize edin.
15. Bataryanın kullanım ömrünü uzatmak için, şarj sürecinin son %10’unda akım yoğunluğunu düşürün (trickle charge).
16. Şarj cihazını, bataryanın kimyasal tipine (Li‑Ion, Li‑Polymer vb.) uygun şarj profiline göre programlayın.
17. Şarj devresinin, kısa devre ve aşırı akım koruması için PTC dirençleri entegre edin; bu dirençler sıcaklıkla birlikte akımı sınırlamaya başlar.
18. Şarj devresinde, şarj akımının dalgalanmalarını azaltmak için 100 µF kapasitör ekleyin; bu, gerilim düşüşünü yumuşatır.
19. Şarj cihazının veri hattını, USB‑PD gibi yüksek hızda veri iletimini destekleyen bir bus ile donatın; veri kaybı şarj hatasına yol açar.
20. Şarj devresinde asenkron LED göstergeler yerine akım ve gerilim göstergeleri kullanan LCD ekranlar ekleyin; bu, hataların erken tespiti için görsel uyarı sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular​

Şarj entegrasyonu arızası nasıl tespit edilir?​

Şarj cihazının veri portunu (USB‑PD, PPS) multimetre veya oscilloscope ile izleyin; gerilim, akım ve sıcaklık değerleri üretici sınırları içinde olmalıdır. Yüksek sıcaklık, düşük şarj hızı veya aniden kapanma, arızanın işaretidir.

Şarj cihazında aşırı ısınma neden olur?​

Aşırı ısınma, MOSFET’in yüksek sürtünme gerilimi, kısa devre, yüksek akım veya hatalı termistör nedeniyle oluşur. ısı, akımın ısıya dönüşmesiyle artar ve koruma devresi devreye girer.

Şarj devresinde MOSFET’in yanması ne anlama gelir?​

MOSFET yanması, akımın kontrolsüz yükselmesi ve şarj devresinin kapanmasına yol açar. Bu durumda, MOSFET’i değiştirmek, yeni MOSFET’in datasheet’inde belirtilen maksimum sürtünme gerilimini aşmamak şartıyla gerekir.

USB Power Delivery protokolü şarj entegrasyonunu nasıl etkiler?​

USB‑PD, şarj cihazının bataryaya uygun gerilim/akım değerini dinamik olarak ayarlamasını sağlar. Veri hatları üzerinden sürekli iletişim, şarj akımının anlık değişikliklere tepki vermesini mümkün kılar.

Şarj devresinde kullanılan termistörler neden önemlidir?​

Termistörler, batarya sıcaklığını gerçek zamanlı ölçer; aşırı ısıtma durumunu tespit eder ve şarj akımını otomatik olarak azaltır, böylece termal kaçış riskini ortadan kaldırır.

Şarj entegrasyonu arızaları hangi sıklıkta ortaya çıkar?​

Arızalar, kullanım süresine, çevresel koşullara ve bileşen kalitesine bağlıdır; genellikle 12‑24 ay içinde bir arıza mümkündür, fakat yüksek kalitede bileşenler ve uygun bakım arızaları geciktirebilir.

Şarj entegrasyonunda şarj süresini kısaltmak için ne yapılmalı?​

Şarj devresinde MOSFET’in sürtünme gerilimini düşük tutmak, yüksek akım korumasını etkinleştirmek, hızlı şarj profiline geçmek ve bataryanın sıcaklık sınırını aşmamaya dikkat etmek şarj süresini kısaltır.

Şarj devresinde kısa devre nasıl önlenir?​

Kısa devre önlemek için PTC direnç kullanmak, PCB hatlarını temiz ve izole tutmak, bağlantı noktalarını güvenli bir şekilde lehimlemek ve koruma devreleri entegre etmek gerekir.

Sonuç​

Şarj entegrasyonu arızalarının belirtilerini erken tanımak, bileşenlerin doğru çalışmasını sağlamak ve güvenlik risklerini azaltmak için kritik öneme sahiptir. Temel kavramları, mimari yapıyı, bileşenleri ve yaygın arızaları derinlemesine incelemek, hem üreticilere hem de son kullanıcılara şarj sürecinin güvenli, verimli ve uzun ömürlü olmasını garanti eder. Uzman önerileri doğrultusunda düzenli bakım, doğru bileşen seçimi ve gerçek zamanlı izleme sistemleriyle şarj entegrasyonu arızalarını minimize edebilir; böylece cihaz performansı ve kullanıcı memnuniyeti en yüksek seviyede tutulur.